صنایع دستی ایران

میناکاری یکی از صنایع دستی زیبا و دیدنی است که قدمتی ۵ هزار ساله دارد. امروزه در ایران مرکز تولید محصولات میناکاری، شهرهای اصفهان و شیراز است.

میناکاری هنر تزئین فلزات (و گاهی شیشه و سرامیک) با مواد رنگی مات یا شفاف با کمک گرفتن از آتش است. این هنر شامل فعل و انفعلات پیچیدهی شیمیایی است و یک هنر آزمایشگاهی محسوب میشود و در حقیقت یک شیء است که از ترکیب اکسید فلزات با برخی نمکها در اثر حرارت تزئین میشود. همهی مصنوعات فلزی از جنس طلا، نقره، مس، برنج و برنز که به وسیلهی لعاب سفید یا رنگی پوشیده شده و با رنگهای مختلف، خطوط و نقش و نگاری بر اثر حرارت روی آن ایجاد شده باشد، در زمرهی محصولات میناکاری قرار دارد. امروزه، این هنر بیشتر روی مس انجام میشود، ولی میتوان روی طلا و نقره نیز آن را انجام داد. مرکز تولید محصولات میناکاری، شهر اصفهان و شیراز است.

پیشینه هنر میناکاری

مینا، هنر آتش و خاک و کوره است که با رنگهای پخته و درخشان روی فلز کار میشود و شهر اصفهان مهد این هنر در ایران است. در حال حاضر كار هنرمندان اصفهانی طرفداران و خريداران بسياری دارد و اين رشتهی هنری از طرف سازمانهای مربوطه مثل سازمان صنايع دستی، مورد

مینا کاری هنر درخشان آتش و خاک است، با رنگهای پخته و درخشان که سابقهی آن به ۱۵۰۰ سال پیش از میلاد میرسد و ظهور آن روی فلز در طول سدهی ششم تا چهارم پیش از میلاد و پس از سال ۵۰۰ پیش از می باشد

مشاهده میشود. هنر میناکاری در ایران بیش از نقاط دیگر تجلی داشته و یکی از نمونههای قدیمی آن در عهد صفویه توسط شاردن جهانگرد فرانسه ذکر شده است که قطعهی مینایی از کارهای اصفهان بوده، مشتمل بر طرحی از پرندگان و حیوانات بر زمینهی گل و بته به رنگ آبی کمرنگ و سبز و زرد و قرمز.

روشهای تولید مینا

مینا از نظر روش تولید، به چند دسته تقسیم میشود:

مینای زمینه برجسته
روشی در میناکاری است که در آن، نگارهها و خطوط مورد نظر را روی شیء حک کرده و سپس شکافهایی را که به این نحو ایجاد میشود، با لعابهای رنگی پر کرده و در کوره با حرارت کافی قرار میدهند.

مینای حجرهای یا خانهبندی

مینای خانهبندی شیوهای قدیمی است که به «مینای سیمی» نیز معروف است و از مفتولهای بسیار نازک استفاده میشود. مفتولها را به شکل دلخواه در میآورند و با چسب روی قطعه کار قرار داده، با یک لعاب شیشهای روی آن را میپوشانند. سپس آن را در داخل کورهای با حدود ۱۰۰۰ درجه حرارت قرار میدهند و مفتولها به قطعه کار جوش میخورند. در مرحلهی بعد، رنگهای مخصوص میناکاری را که به شکل پودر هستند، روی سطح کار پر میکنند. بعد از آنکه سطح کار یکسان و هموار شد، آن را به مدت ۳ دقیقه در داخل کورهای با حرارتی حدود ۱۰۰۰ درجه قرار میدهند.

مینای خانهبندی در اصفهان و تهران رایج بوده، ولی در حال حاضر تنها کارگاه آموزشی مینای خانهبندی در پژوهشکدهی میراث فرهنگی است که این هنر را آموزش میدهد. «مینای سیاه» گونهای از «مینای خانهبندی» است که به «مینای صائبین» نیز معروف است. این شیوهی میناکاری، به طور عمده در جنوب کشور و به ویژه در اهواز انجام میشود.

مینای نقاشی

در این روش که امروزه در اصفهان مرسوم است، زمينهی ورقه مس را از مينای سفيد و غليظ میپوشانند و پس از آنکه در کوره پختند، با رنگهای مينايی نقاشی میکنند. نقاشی کردن با رنگهای مينايی به دو شيوه انجام میشود:

روش اول آن است که رنگها را که به صورت گرد بسيار نرمی هستند، با آب و کمی گليسيرين مخلوط میکنند و آن را روی صفحه شيشهای يا عقيق به وسيلهی کاردکهای مخصوص حل میکنند، سپس مانند نقاشی معمولی آب و رنگ، نقش دلخواه را با اين رنگ تصوير میکنند.

روش دوم به اين صورت است که به جای آميختن رنگهای مينايی با آب و گليسيرين، آن را با عصارهی جوهر کاج يا جوهر اسطوخودوس ترکیب میکنند و به شيوهی نقاشی رنگ و روغن عمل میکنند.

زيرساخت در میناکاری

معمولا برای تهيهی زيرساخت مينا باید از فلزات خالص يا آلياژ فلزات با ترکيب درصد دقيق استفاده کرد. حداقل ضخامت فلز در تهيهی زيرساخت، ۸/۰ ميلیمتر است، زيرا سبب ازدياد مقاومت زيرساخت در مقابل انواع فشارهای کششی و خمشی شده و در نتيجه از ترک خوردن و پوسته شدن لعاب و تغيير شکل در اثر حرارت جلوگيری میشود. همچنين سطح مورد نظر باید صاف و يکنواخت باشد. فلزات و آلياژهايی که در ساخت مينا بيشتر استفاده میشود، عبارت اند از: مس، طلا، نقره، برنج و برنز.

لعاب در میناکاری

لازمهی ايجاد نقوش مينايی روی فلز به وجود آوردن سطح مناسبی است که با لعاب ايجاد میشود. معمولا لعاب مورد استفاده، سفيدرنگ است، ليکن بسته به نوع طرح، ممکن است از لعابهای رنگی نيز استفاده شود. لعاب مينا در اثر حرارت (حداکثر ۷۰۰ درجه سانتیگراد) سخت و شيشهای میشود.

رنگ در میناکاری

در گذشته از رنگهای گیاهی که در چیتسازی هم به کار میرود و رنگهای معدنی استفاده میشده، اما امروزه بیشتر از رنگهای فلزی و شیمیایی آماده استفاده میشود.

رنگهای مورد مصرف در میناکاری اکثرا از ترکیب اکسید فلزات با انواع مشخصی از نمکها به دست میآید. مخلوط محلول صمغ عربی و گلیسیرین عمل حلال رنگ را انجام میدهد. رنگها از ترکیب مواد شیمیایی متفاوتی به دست میآیند به این ترتیب که رنگ زرد از ترکیب آهن، اکسید کروم و قلع، رنگ قرمز با اضافه کردن براکس به کربنات سدیم وترکیبات طلا و همچنین رنگ سبز از ترکیب کردن کرومات سرب با مس به دست میآید. آنچه در مورد رنگهای انتخابی اهمیت دارد این است که شدت رنگ بستگی مستقیم به درجه و زمان حرارت دادن دارد.

طریقه ساخت مینا

اولین مرحله، در ساخت یک محصول مینا، تهيهی زيرساخت است که معمولا به دو روش زیر تهيه میشود:

۱. روش خمکاری

در اين روش قالب مخصوص بشقاب، گلدان يا هر شیء ديگر مورد نظر را بين قالب و گيره دستگاه قرار میدهند. در حين چرخيدن، ورقه به وسيلهی ميلهای که سر آن کاملا گرد است، با فشار، وزنه را روی قالب خم میکنند.

۲. روش چکشکاری

در اين روش بدون استفاده از قالب و با استفاده از انواع چکش، ميل قلوه، انبر و سندان اشياء را به اشکال مورد نظر تهيه میکنند و پس از هر بار عمل چکشکاری، قطعه را در آتش قرار میدهند و مجددا آن را چکشکاری میکنند تا کاملا به شکل مورد نظر در آيد.

برچسبها: میناکاری